'Efendiler, yarın Cumhuriyet'i ilân edeceğiz!' - BasketFaul.com

'Efendiler, yarın Cumhuriyet'i ilân edeceğiz!'

28-10-20 23:43
Tam 97 yıl önce 29 Ekim 1923 pazartesi, akşam saat 20:30'da Büyük Millet Meclisi cumhuriyeti ilan etti.
Böylece bin yıldan fazla bir zaman sonra Türk Milleti, kendi iradesini kendi eline aldı.
Peki, ama cumhuriyet nasıl ilan edildi?
29 Ekim öncesindeki birkaç günde neler yaşandı?
Atatürk, cumhuriyeti ilan edebilmek için nasıl bir strateji izledi?

 

İşte gün gün, saat saat cumhuriyetin hikayesi...

 

24 EKİM ÇARŞAMBA

11 Ağustos 1923'te İkinci Meclis açıldı.

Fethi Bey (Okyar) hükümeti kurdu.

Başbakan Fethi Bey aynı zamanda İçişleri Bakanlığı'nı da yürütüyordu.

Bakanların tek tek meclis tarafından seçilmesi mecliste karışıklığa yol açtı.Çok geçmeden muhalifler, Fethi Bey'i ve onun başkanlığındaki Bakanlar Kurulu'nu çok ağır biçimde eleştiriye başladılar. Atatürk'ün dediği gibi, bakan olamayanlar bakan olanları eleştiriyordu.
 
Bu arada yeni mecliste eski Başbakan Rauf Bey'e bağlı bir muhalefet de filizlenmeye başlamıştı.

İşte tam o sıra Atatürk harekete geçti. Nutuk'taki deyişiylr, "Uygulanması için sıra beklediğim bir düşüncenin uygulanma zamanı gelmişti. Bunu itiraf edeyim."

Atatürk, Fethi Bey'den İçişleri Bakanlığı görevini bırakmasını istedi.

Fethi Bey 24 Ekim'de İçişleri Bakanlığı görevini bıraktı.
Ali Fuat Paşa da aynı gün Meclis İkinci Başkanlığı'ndan ayrıldı.
Boşalan bu yerler için mecliste kıyasıya bir yarış başladı.
 
25 EKİM PERŞEMBE
Halk Fırkası Grubu, muhaliflerden Rauf Bey'i Meclis İkinci Başkanlığı'na gıyaben aday gösterdi. Yine muhaliflerden Sabit Bey de gıyaben İçişleri Bakanlığı'na aday gösterilmesini muhaliflerin karşı hamlesi olarak değerlendirdi.
 
26 EKİM CUMA
Atatürk kabineyi Çankaya'da topladı. Yapılan durum değerlendirmesinden sonra kabinenin istifa etmesine karar verildi. Orduların başında bulunan Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa hariç herkes istifa edecekti. İstifa eden vekiller, meclis tarafından yeni kabineye seçilmeleri halinde bu görevi de kabul etmeyeceklerdi.
 
Atatürk, önce Meclis Hükümeti Sistemi'nin zayıflığını herkese gösterecek, sonra da bu sorunu aşmak için rejim değişikliğini gündeme getirecekti. Plan buydu.
 
27 EKİM CUMARTESİ
Hükümet istifa etti. Yeni hükümeti kurmak için mecliste kulis çalışmaları başladı. Kısa süre sonra birçok liste ortaya çıktı. Grupların sayısı gittikçe artıyor, hükümet bir türlü kurulamıyor, bunalım derinleşiyordu. 

O gün olup biteni Atatürk Nutuk'ta şöyle anlatıyor:
"Muhteris grubu (muhalifleri), hükümet kurmakta tamamen serbest bırakıyoruz. Kabinedeki hiçbir vekili işin içine katmaksızın istedikleri kişilerle istedikleri gibi bir Bakanlar Kurulu oluşturup ülkeyi yönetmelerinde hiçbir sakınca görmüyoruz. Fakat hükümet kurup ülkeyi yönetemeyeceklerine eminiz."
 
28 EKİM PAZAR
Hükümet kurmak için kulis faaliyetleri 28 Ekim akşamına kadar devam etti. Ancak hükümet kurulamadı. Meclis Hükümeti Sistemi tıkanmış, işlemiyordu.
Birçok milletvekili sorunu çözmek için Atatürk'ün çağrılmasını istedi. 

Atatürk, çağrıldı ve geldi. Hazırlanan aday listesindeki bazı kişilerin listeye girmek istemediklerini gördü. Bunun üzerine kesin bir aday listesi hazırlanmasını isteyerek oradan ayrıldı. 

Atatürk, beklenen anın geldiğine kara verdi. 

Meclisten Çankaya'ya dönerken bazı arkadaşlarını Çankaya'ya akşam yemeğine davet etti.

28 Ekim akşamı, İsmet İnönü, Kazım Özalp, Fethi Okyar, Ruşen Eşref Ünaydın, Fuat Bulca, Kemalettin Sami ve Halit Karsıalan Çankaya'da Atatürk'ün sofrasındaydı.


Cumhuriyetten önceki son akşam yemeğini yiyeceklerdi.
 
Sofrada seçim heyecanı vardı, herkes birbirine bakıyor bir şeyler anlatıyordu. Mustafa Kemal tam o anda hafifçe tabağına vurdu: "Beyler!" dedi. O da heyecanlıydı, kaşları çatılmış, ama gözlerinde güleç bir ifade ile arkadaşlarına bakıyordu.

Yemek salonu bir an sessizleşti. 
 
"Efendiler, yarın Cumhuriyet'i ilân edeceğiz!" 
 
Gazi Mustafa Kemal herkesin yüzüne bakarak durumu kontrol ediyordu. Sofradakiler hem o anın heyecanı hem de Gazi'nin kararlığı neticesinde kalakalmıştı. Daha sonra büyük bir sevinç yaşandı. Mustafa Kemal uygun bir süre bekledikten sonra açıklamasına devam etti:
 
"Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyet'tir.
 
Bunu Anayasa'mıza yarın ki Meclis toplantısında koyduracağız. Hazırlıklarımızı bir kez daha gözden geçirmemiz lazım.
 
" İsmet Paşa ve Mustafa Kemal sabah ezanına kadar çalışmalarını sürdürdü. İsmet Paşa da Çankaya Köşkü'nde istirahat etti.

Atatürk 1921 Anayasası'nın bazı maddelerinde cumhuriyet için gerekli değişiklikleri yaptı.
 
Birinci maddenin sonuna "Türkiye Devleti'nin hükümet şekli cumhuriyettir." diye ekledi.

İki arkadaş Sakarya, Büyük Taarruz, Lozan derken şimdi de cumhuriyet için baş başa vermişlerdi.

Türkiye'nin kaderinin belirlendiği o geceye İsmet Paşa şöyle anlatıyor:
 
"Atatürk sonucu bana söylüyordu, ben yazıyordum. Böylece çerçeve tamamlandıktan sonra yeniden okudum. Atatürk, dikkatle dinledi. Düşündü."Hazırlık tamam"dedi.
 
Ayrılmak üzere izin verdi. Ben köşkte konuktum. Odama çekildim. Ertesi sabah metni tekrar bir gözden geçirdik ve beraberce meclise gittik." 

Cumhuriyetin ilanına artık sadece saatler vardı.
 
 
 
 
 
29 EKİM 1923 PAZARTESİ

O gün Halk Partisi Grubu sabah saat 10:00'da Fethi Bey (Okyar) başkanlığında toplandı. Bakanlar kurulu seçimi için görüşmeler başladı.
Bir süre sonra Kemalettin Sami Paşa'nın önergesi okundu. Önergede genel başkan olarak Atatürk'ün sorunu çözmek için görevlendirilmesi isteniyordu. Önerge kabul edildi ve Atatürk toplantıya çağrıldı. 

Şimdi Atatürk'e kulak verelim:
Görüşmeler sırasında Çankaya'da evimde bulunuyordum. Kemalettin Sami Paşa'nın önergesinin kabul edilmesi üzerine toplantıya davet edildim. Toplantı salonuna girer girmez doğruca kürsüye çıktım ve kısaca şu görüş ve teklifi ortaya attım."
 
"Efendiler" dedim.
"Hükümet üyelerinin seçiminde görüş birliği sağlanamadığı anlaşılmıştır.
Bana bir saat kadar müsaade buyurun. Bulacağım çözüm yolunu bildiririm."

Fethi Bey bu teklifi oya koydu, teklif kabul edildi.
 
 
Atatürk bu bir saat içinde gereken kişileri meclisteki odasına davet ederek onlara 28 Ekim gecesi hazırladığı karar tasarısını gösterip bulduğu çözümü anlattı.

Saat 13:30'da parti genel kurulu Fethi Bey'in başkanlığında toplandı

Atatürk tekrar kürsüye çıktı.

"Kusur, takip etmekte olduğumuz usul ve şekildedir." dedi.
 
Sonra "Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun bazı noktalarını açıklığa kavuşturmak lazımdır. 
 
Teklifim şudur!" diyerek tasarıyı meclis katiplerinden birine verdi.
 
Tasarı okunduğunda, Atatürk'ün "cumhuriyet" teklif ettiği anlaşıldı.
 
Derhal görüşmeler başladı.
Birçok milletvekili söz alarak görüşlerini bildirdi.
Antalya Milletvekili Rasih (Kaplan) Hoca kürsüye geldi. Ağır ağır ve kendinden emin, "Din bakımından da en uygun hükümet şekli cumhuriyettir" dedi.
Sözlerini "Yaşasın Cumhuriyet!" diye bağırarak tamamladı.

İsmet Paşa kürsüye geldi. Milletvekillerinin gözlerinin içine bakarak konuştu:
Türkiye'de bir devlet başkanı olmamasının Avrupa ülkeleriyle ilişkileri olumsuz etkilediğini söyledi. Sonra şöyle devam etti:"Millet hakimiyeti fiili olarak eline almıştır. O halde bunu hukuki olarak dile getirmekten neden çekiniyoruz? Cumhurbaşkanı olmadan başbakan seçilmesini teklif etmek kanunsuz olur. Bunda şüpheye yer yoktur. Başbakanın seçilebilmesi için Gazi Paşa Hazretlerinin teklifinin kanunlaşması gerekir."

Sonra meclisin en yaşlı üyesi Abdurrahman Şeref Bey kürsüye geldi:
"Hükümet biçimlerini birer birer saymak gereksizdir. Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Kime sorarsanız sorunuz bu cumhuriyettir. Doğan çocuğun adıdır ama bu kimilerine hoş gelmezmiş varsın gelmesin." dedi.
 
Parti grubu toplantısının ardından meclis toplantısına geçildi.
 
Saat 18:00'de Türkiye Büyük Millet Meclisi toplantısı başladı.
 
Tasarı okunduktan sonra oylamaya geçildi. Seçim 15 dakikada bitti. Oylar sayıldı. O gün oylamaya katılan 158 milletvekilinin tamamı "cumhuriyete" olumlu oy verdi.
 
Meclis Başkanı Çorum Milletvekili İsmet Bey (Eker) sonucu açıkladı:
"Tasarı oy birliğiyle kabul edilmiştir."
 
Meclis coşkuyla dalgalandı. "Yaşasın Cumhuriyet" sesleri meclisin duvarlarını aşıp Ankara'nın sokaklarına taştı.
 
Cumhuriyet ilan edildiğinde saat 20:30'u gösteriyordu.
 
Daha sonra 158 oyla Atatürk, cumhuriyetin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
 
Meclis şimdi de "Yaşa Mustafa Kemal Paşa" diye çınlıyordu.
 
Atatürk sanki hiçbir şey olmamış gibi sakin bir şekilde kürsüye geldi. O gün dişi ağrıyordu. Bu nedenle kısa konuştu. Milletvekillerine teşekkür etti.
Sözlerini şöyle bitirdi: "Daima milletin sevgi ve güvenine dayanarak hep birlikte ileri gideceğiz. Türkiye Cumhuriyeti mesut, başarılı ve muzaffer olacaktır."
 
 
 
"Milli kahramanlık ve bilincin kıymetli eseri olan aziz cumhuriyetin, bugünkü ve yarınki neslin demir ellerinde her an yükselip sağlamlaşacağına itimadım tamdır." (Atatürk, 1927)
 
 
 
 Meclis’in Anayasa’da 29 Ekim 1923’te yaptığı değişikliklerin yer aldığı ve Meclis kâtiplerinin yazdıkları sayfa. Bu metin Cumhuriyet’in ilânının ilk resmî belgesidir (TBMM Arşivi)

Yorumlar Okunma: 950